Aðdragandi og stofnun embættisins

Með lögum nr. 92/1989 sem tóku gildi 1. júí 1992,  urðu stórfelldar breytingar á skipan dómsvalds  og umboðsvalds í héraði.  Samhliða þessum breytingum voru gerðar veigamiklar breytingar á sviði réttarfarslöggjafar og m.a. unnið að setningu nýrrar heildarlöggjafar á öllum sviðum réttarfars í landinu.  Núgildandi lög um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 tóku gildi á sama tíma en með þeim var komið á skipun ákæruréttarfars í öllum megin atriðum.

Hinn 29. janúar 1992 skipaði dómsmálaráðherra nefnd sem m.a. var falið að endurskoða lög um lögreglumenn og lög um rannsóknarlögreglu ríkisins. Nefndin skilaði tillögum sínum í nóvember 1993 og var full samstaða í nefndinni um önnur atriði en skipulag yfirstjórnar lögreglunnar, en tvær tillögur komu fram um það atriði. Lögðu tveir nefndarmenn til að rannsóknarlögregla ríkisins yrði lögð niður en verkefni hennar yrði falin lögreglustjórum og ríkislögreglustjóra sem skyldi auk stjórnsýslu starfrækja rannsóknardeildir til aðstoðar lögreglustjórunum auk þess að rannsaka tiltekin brot. Þrír nefndarmenn lögðu hins vegar til að ríkislögreglustjóri fengist eingöngu við stjórnsýslu en að rannsóknarlögregla ríkisins yrðu starfrækt áfram í nokkuð breyttri mynd þar sem henni var samkvæmt tillögunni ætlað að fást einvörðungu við rannsókn stærri brotamála. Tillögurnar voru yfirfarnar í dómsmálaráðuneytinu og m.a. leitað umsagnar Sýslumannafélags Íslands sem studdi tillögu meiri hluta nefndarinnar. Meginniðurstaðan varð sú að í frumvarpinu var lagt til að embætti ríkislögreglustjóra yrðu komið á fót og rannsóknarlögregla ríkisins lögð niður í núverandi mynd. Auk þessa gerði ráðuneytið ýmsar breytingar á ákvæðum sem varða lögreglumenn í samræmi við athugasemdir Landssambands lögreglumanna við upphafleg frumvarpsdrög. Frumvarp þetta var lagt fyrir Alþingi til kynningar á 117. löggjafarþingi 1993-1994. Þann 31. maí 1995 skipaði dómsmálaráðherra nefnd til að yfirfara og endurskoða frumvarp til lögreglulaga. Henni var jafnframt falið að koma með tillögur að breytingum á lögum um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Nefndin studdist að miklu leyti við fyrra frumvarp en auk þess leitaði hún víða fanga, svo sem í norrænni löggjöf um lögreglumálefni og hugmyndum sem fram höfðu komið á fundum með lögreglustjórum og lögreglumönnum.

Frumvarpið varð að lögum sem tóku gildi þann 1. júlí 1997. Þau leystu af hólmi eldri lögreglulög nr. 56/1972 og lög um rannsóknarlögreglu ríkisins nr. 108/1976. Samkvæmt þeim var embætti rannsóknarlögreglu ríkisins lagt niður og flest verkefni hennar færð til lögreglustjóra í héraði og nýs embættis ríkislögreglustjóra. Helstu markmið með endurskoðun laganna voru að breyta skipulagi æðstu stjórnar lögreglunnar í landinu með stofnun embættis ríkislögreglustjóra og lögfesta skýrari reglur um framkvæmd lögreglustarfa og um réttindi og skyldur lögreglumanna. Endurskoðun lögreglulaga tengdist enn fremur breytingum á lögum um meðferð opinberra mála með breytingarlögum nr. 84/1996. Þær miðuðu að því að hraða rannsóknum brota, auka skilvirkni með því að einfalda feril mála á rannsóknarstigi og fela lögreglustjórum ákæruvald í fleiri brotaflokkum. Með breytingum á lögum um meðferð opinberra mála var ákæruvald í stærstum hluta þeirra mála sem heyrðu undir ríkissaksóknara flutt til lögreglustjóra. Þá veitti ríkislögreglustjóri í upphafi Útlendingaeftirlitinu forstöðu og fram til 1. september 1999, er það var gert að borgaralegri stofnun undir stjórn sérstaks forstjóra.

Með lögreglulögunum var komið á fót embætti ríkislögreglustjóra sem tók við veigamiklum stjórnsýsluverkefnum á sviði löggæslunnar í landinu ásamt tilteknum verkefnum, þessum helst:

a. Ríkislögreglustjóri fer með málefni lögreglunnar í umboði dómsmálaráðherra.

b. Að flytja og kynna lögreglustjórum boð og ákvarðanir æðstu handhafa ríkisvaldsins, sem snerta starfsemi lögreglunnar með einum eða öðrum hætti og vinna að og fylgjast með að þeim ákvörðunum verði fylgt í starfi lögreglunnar.

c. Að láta dómsmálaráðherra í té upplýsingar um hvers konar lögreglumálefni sem hann getur notað til að undirbúa og byggja ákvarðanir sínar á.

d. Að gera tillögur til dómsmálaráðherra um almenn fyrirmæli til lögreglustjóra.

e. Að vinna að og gera tillögur um hagræðingu, samræmingu, framþróun og öryggi í starfsemi lögreglunnar.

f. Að annast alþjóðasamskipti á sviði löggæslu.

g. Að veita lögreglustjórum aðstoð og stuðning í lögreglustörfum.

h. Að annast viðfangsefni sem vegna aðstæðna kalla á samhæfingu á landsvísu eða samstarf við lögreglu í öðru landi.

i. Að hafa með höndum yfirstjórn eða gefa fyrirmæli um framkvæmd einstakra löggæsluverkefna sem krefjast viðamikils undirbúnings eða þátttöku lögreglumanna úr fleiri en einu umdæmi.

j. Ríkislögreglustjóra ber enn fremur að hafa með höndum sérstök verkefni sem snúa að rekstri lögregludeilda á sviði skatta- og efnahagsbrota, og tæknirannsókna, auk deildar sem rannsakar landráð og brot gegn stjórnskipan ríkisins. Þá skal starfrækja alþjóðadeild sem annist alþjóðleg boðskipti.

k. Ríkislögreglustjóri stýrir starfsemi almannavarna í umboði dómsmálaráðherra að höfðu samráði við almannavarnaráð

Að öðru leyti er sérstaklega hugað að eftirtöldum verkefnum:

• Þróun og viðhaldi tölvumálefna og upplýsingakerfa

• Starfsmannamálum og stjórnun lögregluliða

• Öryggi æðstu handhafa ríkisvaldsins, sendimanna erlendra ríkja og þjóðhöfðingja á ferðum um Ísland

• Samræmingu og stjórnun aðgerða vegna hermdarverka eða þegar almannavá eða hættuástand ber að höndum

• Samræmingu á störfum lögreglunnar við yfirstjórn leitar- og björgunaraðgerða á landi, sbr. 3. mgr. 6. gr. lögreglulaga

• Eftirliti með lögreglustöðvum, tækjum þeirra og búnaði

• Forvörnum og samvinnu við önnur stjórnvöld og stofnanir

• Samræmingu aðgerða í umferðarmálum