Formáli ríkislögreglustjóra

Einn þátturinn í baráttu gegn afbrotum eru forvarnir og þar gegna skólarnir afar mikilvægu hlutverki. Gott samstarf lögreglu og skóla skiptir því miklu. Lögreglan hefur á undanförnum árum aukið aðgerðir gegn afbrotum, svo sem með kerfisbundinni söfnun, úrvinnslu og miðlun tölfræðiupplýsinga og fjölþættu forvarnastarfi. Þá hefur verið lögð áhersla á að bæta þjónustu lögreglunnar og laga að kröfum almennings.

Ein af forsendum þess að vel takist til í forvarnastarfi er að saman fari fræðsluefni sem er aðgengilegt fyrir lögreglumenn og samhæft lögreglulið sem er í tengslum við almenning. Lögreglumenn búa yfir mikilli hagnýtri reynslu og það sem þeir hafa fram að færa í skólastofunni getur haft mikil áhrif.

Fyrir réttu ári síðan skipaði ég vinnuhóp lögreglumanna til að fara yfir efni sem lýtur að forvarnastarfi og gera slíkt efni aðgengilegt fyrir lögregluna í landinu. Var lögð áhersla á að samræma allt tiltækt efni sem lögreglumenn hafa notað hver í sínu umdæmi og var ákveðið að beina sjónum fyrst og fremst að fræðsluefni fyrir börn og unglinga. Vinnuhópurinn hafði til hliðsjónar fræðsluefni um forvarnir, sem dóms- og lögreglumálaráðuneytið í Noregi gaf út um þetta efni fyrir lögreglu og veitti ráðuneytið leyfi til að nýta það. Vinnuhópurinn hefur lagað efnið að íslensku umhverfi og löggjöf. Vinna þessi er samstarfsverkefni ríkislögreglustjórans og Námsgagnastofnunar og hefur notið góðrar aðstoðar frá Lögregluskóla ríkisins. Þá var einnig tekið upp samstarf við lögregluembættin, fjölmargar stofnanir aðrar og fleiri sem tengjast þessu viðfangsefni.

Með þessu starfi er leitast við að styrkja og samræma störf lögreglu að forvarna- og fræðslustarfi, þannig að sem bestur árangur megi nást í baráttu gegn afbrotum og misnotkun vímugjafa. Um leið er lagður grunnur að því að lögregluyfirvöld í öllum umdæmum hafi á boðstólum aðgengilegt fræðsluefni, sem verður endurskoðað reglulega. Mikið er í húfi fyrir komandi kynslóðir og með fræðsluefninu leggur ríkislögreglustjórinn og Námsgagnastofnun sitt af mörkum til þess að sporna við slæmri þróun í þjóðfélaginu, svo sem varðandi umferðina, ofbeldið, þjófnaði, skemmdarverk, tóbak, áfengi, eiturlyf og fleira. Að lokum færi ég vinnuhópnum, lögreglustjórum, Námsgagnastofnun, Lögregluskóla ríkisins og öðrum þeim, sem lögðu hönd á plóginn við gerð þessa rits, bestu þakkir fyrir gott framlag og metnaðarfullt starf.

Desember 2002

Haraldur Johannessen

Inngangur

Hvers vegna á lögreglan að taka þátt í skólastarfi?

Skólastarf hér á landi hefur tekið ýmsum breytingum síðustu áratugi. Þó svo að uppeldisstarf hafi ávallt verið hluti af skólastarfi og menntun hefur samfélagsþróunin leitt til þess að hlutverk skólanna í uppeldi barna hefur orðið enn meira áberandi. Þetta helgast meðal annars af aukinni atvinnuþátttöku kvenna. Ein af þeim breytingum sem orðið hafa er aukið hlutverk skóla í hvers kyns forvarnastarfi.

Hugmyndin um fyrirbyggjandi aðgerðir, forvarnir, kemur fram í hinum fornu vísdómsorðum ,,betra er að byrgja brunninn áður en barnið dettur ofan í hann“. Sú hugmynd að betra sé að koma í veg fyrir óhöppin en að laga það sem úrskeiðis fer er áberandi nú á dögum í læknisfræði, félagslegum úrræðum og aðgerðum gegn glæpum.

Vel útfærðar forvarnir á vegum lögreglunnar ná til margra þátta, allt frá samfélagslegri skipulagningu, sem nær til alls þjóðfélagsins, til einstakra átaksaðgerða sem beint er gegn sérstökum afmörkuðum vandamálum til verndar tilgreindum áhættuhópum.

Á undangengnum árum hafa áherslur í starfi og hlutverk lögreglumannsins sífellt verið að breytast. Jafnframt hefur skilningur aukist á mikilvægi góðs samstarfs lögreglu og borgara og nauðsyn þess að breytingar og stefnumótun innan lögreglunnar séu í samræmi við þróun og breytingar innan samfélagsins. Samfara aukinni áherslu á gott samstarf borgara og lögreglu hafa margir orðið meðvitaðri um nauðsyn þess að færa lögregluna nær borgurunum og auka á jákvæð samskipti á milli þeirra.

Nærumhverfi sem stuðlar að vellíðan og öryggistilfinningu og tryggir börnum og ungmennum góð uppvaxtarskilyrði og möguleika á þroskandi tómstundastarfi, er mjög mikilvægt og hefur mikið forvarnagildi í baráttunni við afbrot og glæpi.

Í lögum um lögreglu segir að ríkið haldi uppi starfsemi lögregluliðs sem hafi það hlutverk að gæta almannaöryggis og halda uppi lögum og reglu, leitast við að tryggja réttaröryggi borgaranna og vernda eignarrétt, opinbera hagsmuni og hvers konar lögmæta starfsemi, stemma stigu við afbrotum og koma í veg fyrir athafnir sem raska öryggi borgaranna og ríkisins, vinna að uppljóstran brota, stöðva ólögmæta háttsemi og fylgja málum eftir í samræmi við það sem mælt er fyrir um í
lögum.

Lögreglumenn eiga eftir að láta meira að sér kveða í framtíðinni með það fyrir augum að hafa áhrif á aðra og þannig stuðla að því að bæta löggæslu og auka skilvirkni hennar. Lögreglan hefur kappkostað að eiga sem besta samvinnu og samstarf við almenning. Hagsmunir lögreglu og almennings fara saman í öllum tilfellum og þess vegna er nauðsyn á gagnkvæmum og jákvæðum skilningi þessara aðila.

Margir aðilar sinna forvörnum og því er mjög nauðsynlegt að á milli þeirra sé öflugt samstarf til þess að ná sem bestum árangri og nýta þá þekkingu, reynslu og fjármagn sem fyrir hendi er.

Í flestum sveitarfélögum er til ákveðin stefna í forvarna- og eða vímuvarnamálum. Í Reykjavík eru til að mynda starfandi í hverfum borgarinnar samráðshópar um forvarnir.

Árið 1997 tók menntamálaráðuneytið frumkvæði að því að byggja upp forvarnastarf innan framhaldsskóla landsins og hafði Fræðslumiðstöð í fíknivörnum umsjón með starfinu. Þetta var hluti af stærra verkefni sem menntamálaráðuneytið kom á í kjölfar samþykktar ríkisstjórnar í árslok 1996 í fíkniefna-, áfengis- og tóbaksvörnum. Góð reynsla hefur þegar fengist af starfi forvarnafulltrúa í framhaldsskólum og í grunnskólum þar sem ákveðinn aðili sinnir forvarnamálum. Þetta eflir og auðveldar samstarf lögreglu og skólanna á þessu sviði. Persónuleg tengsl og trúnaður skapast á báða bóga og getur það auðveldað úrvinnslu mála.

Lögreglan hefur verið að beita sér í því að efla víðtækt forvarnastarf með fræðslu og markvissum aðgerðum. Góð tengsl og traust þarf að vera á milli lögreglu og íbúa. Tengslin hafa skilað sér í mikilli og góðri samvinnu við hina ýmsu aðila og stofnanir. Slík samvinna gerir viðbrögð markvissari og líkur á árangri meiri.

Lögreglan hefur sinnt forvarna- og fræðslustarfi mjög vel í gegnum árin. Þó hefur skort á samræmingu þeirrar vinnu á landsvísu. Einnig er nauðsynlegt að skipuleggja og undirbúa þá lögreglumenn sem koma að slíku starfi. Góðum undirbúningi fylgir öryggi. Öll viljum við finna til öryggis í störfum okkar. Með möppu þessari er verið að leggja grunn að áframhaldandi vinnu – þessi vinna er ekki tæmandi og mun aldrei verða. Halda verður þróuninni áfram og fylgjast með straumum og stefnum.

Við gerð og vinnu þessarar möppu var höfð til hliðsjónar norsk mappa sem unnin var á vegum norska dómsmálaráðuneytisins. Mappan kom út árið 1997 í Noregi. Leyfi var fengið hjá Norðmönnum til að þýða og notast við innihald möppunnar. Vinnan fór af stað með það fyrir augum að nýta einnig það sem gert hefur verið hér á landi í þessum efnum. Með því móti mátti samræma og aðlaga efnið að íslenskum aðstæðum. Mappan hefur verið unnin í samstarfi við Námsgagnastofnun.

Lögreglan gengur út frá því við þátttöku sína í skólastarfinu að leggja sitt af mörkum á grundvelli eigin hæfni og kunnáttu, á fagsviðum þar sem skólarnir bera aðalábyrgðina ásamt foreldrum.

Markmið
Markmið lögreglunnar með fræðslunni

• að efla réttlætiskennd nemenda og réttarvitund með því að miðla til þeirra þekkingu á lögum landsins og réttarkerfi
• að efla aga og virðingu fyrir lögum og reglum
• að skapa jákvætt viðhorf til lögreglunnar með málefnalegum upplýsingum um hin ýmsu störf hennar
• að mynda tengsl við skólana (stjórnendur, kennara, starfsfólk og nemendur)
• að kenna börnum umferðarreglur og hvernig vegfarandi ber sig að í umferðinni
• að gera nemendum ljóst hvernig best er að bregðast við hættum eða hættulegum aðstæðum og hverjar eru afleiðingar hinna ýmsu valkosta
• að gera nemendum ljóst hvernig þeir geta, hver um sig, komið í veg fyrir og varist afbrotum
• að vekja hjá nemendum hvöt til að forðast glæpsamlegt atferli

Hver einstök kennslustund er ekki lengi að líða!
Þess vegna skiptir það máli að í skólunum sé litið á lögregluheimsóknirnar sem mikilvægan þátt í þeirri fræðslu sem veitt er. Nemendur þurfa að vera vel undirbúnir fyrir heimsóknirnar og kennarar verða að beita sér fyrir því að nemendur og forráðamenn sýni efninu áhuga, einnig eftir heimsóknir lögreglunnar. Einstaklingurinn getur ekki gert allt – hver og einn getur fengið nokkru áorkað – í sameiningu komum við miklu til leiðar

Fræðslustarf lögreglunnar í skólunum þarf að byggjast á faglegum forsendum skólanna
Eins og nefnt hefur verið hér að framan byggist velheppnað forvarnastarf lögreglunnar í skólunum á mörgum atriðum. Lykilorðið fyrir öll atriðin er þverfagleg nálgun. Allir sem málin varða þurfa að koma að verkinu.Lögreglan verður að taka tillit til sjónarmiða hinna ýmsu hópa og treysta þeim til að axla ábyrgð.

Námskrár
Lögreglumappan – Fræðsluefni lögreglunnar fyrir skóla tekur mið af markmiðum Aðalnámskrár grunnskóla 1999. Forvarnastarf gegn afbrotum tengist námsgreinum eins og samfélagsfræði, lífsleikni og þjóðfélagsfræði. Þetta efni sem felur í sér heimsóknir og þátttöku lögreglunnar í öllum tíu bekkjum grunnskólans ætti að verða mikilvægur hluti heildarinnar.

Lífsleikni er ,,lykillinn“ að samvinnunni
Fyrir lögregluna er lífsleikni í skólunum í rauninni ,,lykilgrein“ hvað snertir allt forvarnastarf gegn lögbrotum. Í markmiðum lífsleikninnar í Aðalnámskrá er að finna atriði fyrir flesta aldurshópa sem tengjast forvörnunum með eðlilegum hætti. Í inngangi námskrárinnar fyrir þessa námsgrein segir meðal annars: ,,Námsgreinin lífsleikni á að efla alhliða þroska nemandans. Það felur m.a. í sér að nemandinn geri sér far um að rækta með sér andleg verðmæti, líkamlegt heilbrigði og sálrænan styrk. Hann efli félagsþroska sinn, siðvit og virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum. Auk þess verður leitast við að styrkja áræði hans, frumkvæði, eðlislæga sköpunargáfu og aðlögunarhæfni til að takast á við kröfur og áskoranir í daglegu líf. Áherslur í lífsleikni undirstrika þá staðreynd að skólinn er vinnustaður nemenda þar sem verðmætt uppeldi fer fram. Frumábyrgð á uppeldi barna hlýtur þó ávallt að vera í höndum foreldra/forráðamanna þeirra. Skólinn aðstoðar foreldra í uppeldishlutverkinu og er menntun og velferð nemenda því sameiginlegt verkefni heimila og skóla. Með því að gera lífsleikni að sérstakri námsgrein er verið að svara kalli nútímans um að búa nemandann betur undir það að takast á við lífið“ (bls. 6).

Í kafla um nám og kennslu lífsleikninnar segir meðal annars: „Útfærsla lífsleikni í aðalnámskrá hvílir annars vegar á viðfangsefnum þar sem sjálfsþekking, þroski og mannrækt einstaklinga er í brennidepli og hins vegar á viðfangsefnum þar sem ytri þættir daglegs lífs eru í fyrirrúmi. Fyrri viðfangsefnin eru kjarni greinarinnar. ... Þessum viðfangsefnum hefur verið gefið heitið sjálfsþekking, samskipti, sköpun og lífsstíll. ... Seinni viðfangsefnin, undir heitinu samfélag, umhverfi, náttúra og menning, bjóða upp á meiri sveigjanleika í útfærslum skóla. ... Hér er um viðfangsefni að ræða sem oft og tíðum er sótt í nánasta umhverfi nemandans og hann þarf að glíma við í daglegu lífi“ (bls. 7–8).

Með sérkunnáttu sinni getur lögreglan lagt áherslu á, dýpkað og víkkað mikilvæg atriði sem falla undir flokkinn samfélag, umhverfi, náttúru og menningu.

Áherslur og markmið samfélagsgreina á yngri stigum og þjóðfélagsfræði í 10. bekk skapa einnig skilyrði og svigrúm fyrir það fræðsluefni sem er að finna í möppunni.

Mikilvægt er að fara yfir þær kröfur sem samfélagið gerir um lög og reglur, skipulag og stjórnun svo að það geti starfað eðlilega. Fjalla um samskipti einstaklinganna og átök milli þeirra, réttindi og skyldur og þau áhrif sem einstaklingarnir verða fyrir, svo og þær byrðar sem þeir verða að axla sem þegnar í samfélögum af mismunandi gerðum.

Á yngsta stigi (1. – 4. bekk) hefur fræðsluefnið fyrirsögnina „Einstaklingurinn og samfélagið“. Á miðstigi (5. – 7. bekk) er fyrirsögnin „Einstaklingurinn andspænis samfélaginu“ og á unglingastigi (8. – 10. bekk) „Þátttaka og stjórnun“.

Efnisyfirlit

Skólaheimsóknir lögreglunnar:

Efni fyrir 1. – 10. bekk
YNGRI BARNA STIG: EINSTAKLINGURINN OG SAMFÉLAGIÐ
1. bekkur (6 ára) Á leið í skólann
2. bekkur (7 ára) Hver eru viðfangsefni lögreglunnar?
3. bekkur (8 ára) Mikilvægar reglur
4. bekkur (9 ára) Umburðarlyndi

MIÐSTIG: STEFNUMÓTUN MANNS OG SAMFÉLAGS
5. bekkur (10 ára) Umferðin
6. bekkur (11 ára) Mitt og þitt
7. bekkur (12 ára) Hættulegt eða öruggt

UNGLINGASTIG: ÞÁTTTAKA OG STJÓRNUN
8. bekkur (13 ára) Afbrot og afleiðingar þeirra
9. bekkur (14 ára) Stöðvum ofbeldið!
10. bekkur (15 ára) Þitt líf – þitt val